सोमवार २४ जुलै २०१७

Menu

होम >> मंथन >> स्टोरी
रामदास निंगाली परवासाला
First Published: 15-July-2017 : 14:53:38
Last Updated at: 15-July-2017 : 14:56:57

 - ओंकार करंबेळकर

 
१७ जुलै १९४७.
सत्तर वर्षांपूर्वी भाऊच्या धक्क्यावरून मुलं-माणसं पोटात भरून एसएस रामदास बोट रेवसला जाण्यासाठी निघाली होती.
उत्तर कोकणातील चाकरमाने गटारीसाठी सामानसुमान घेऊन गावाकडे निघाले होते. मुंबईपासून केवळ दहा मैलांवर काश्याच्या खडकाजवळ लाटांच्या माऱ्यामध्ये सापडलेली रामदास समुद्रात बुडाली आणि सुमारे ६२५ प्रवासीही !
- त्या घटनेची ही आठवण! 
तितरबितर प्रवाशांना वाचवण्याकरता झुंजलेल्या कोळ्यांच्या बोडणी गावातून एक फेरफटका आणि या अपघातातून वाचलेल्या बारकूशेठची भेट!!!
 
काश्याचा खडक आला की मला सांगा...’ 
- भाऊच्या धक्क्यावरून रेवसला जाणाऱ्या साडेआठच्या बोटीवर पाय टाकताच, मी बोटीच्या कर्मचाऱ्यांना माझी मागणी सांगितली. ते तत्काळ म्हणाले, ‘तुम्ही बसा, ते फार लांब आहे...’ 
बरोबर ७० वर्षांपूर्वी, १७ जुलै १९४७ रोजी याच धक्क्यावरून रेवसला जाण्यासाठी एसएस रामदास बोटीने सकाळी आठ वाजता प्रवास सुरू केला होता. मुंबईत मिलमध्ये काम करणारे बहुतांश कामगार गटारीच्या दिवशी उत्तर कोकणातील आपापल्या गावांकडे जायला म्हणून मुलाबाळांसह, सामानसुमानासकट या बोटीत बसले होते. दुर्दैवाने मुंबईपासून केवळ दहा मैलांवर असणाऱ्या काश्याच्या खडकाजवळ लाटांच्या माऱ्यामध्ये सापडून, रामदास बोटीने सुमारे ६२५ प्रवाशांसह समाधी घेतली. गेली सत्तर वर्षे संपूर्ण कोकणपट्टी या दु:खद आठवणीने झाकोळली आहे. कित्येक मुलांची बालपणे रामदासच्या अपघाताच्या गोष्टी ऐकत गेली आहेत. रामदास बोट, भाऊचा धक्का, काश्याचा खडक, बुडालेल्या लोकांचे वाहून आलेले मृतदेह, रेवस बंदर या सगळ्या परिसराच्या भरपूर कथा सांगितल्या जातात.
बंदरावर लागलेल्या अजस्त्र जहाजांमधून वाट काढत, आमची लहानशी प्रवासी बोट रेवसच्या दिशेने जात होती. गप्पांच्या नादात काश्याचा खडक मागे जाईल, अशी भीती वाटत असल्यामुळे सारखे डोकेवर काढून दोन्ही बाजूला पाहणे चालले होते. पण गुगलवर इवलासा ठिपका दिसणारा काश्याचा खडक भलताच फेमस निघाला. बोटीवरच्या कर्मचाऱ्यांना तो अगदी व्यवस्थित माहिती होता, असे त्यांच्या बोलण्यातून दिसले. शेवटी त्यांनी मला तो दगड दाखवण्याच्या आधी मीच त्याला लांबून ओळखला. काश्याचा खडक म्हणजे, साधारण रेवस-अलिबागच्या दिशेने दक्षिणेस असलेले एक बेटच आहे.
रामदास बोट याच परिसरात बुडाली होती. करंजा ‘बॉय’जवळ काही पिंपे समुद्रात वाहत येताना बोटीचा कप्तान सुलेमान शेख यांना दिसली. ती बोटीवर आदळू नयेत, म्हणून त्यांनी पिंपांना वळसा घेण्याचा हुकूम दिला. पण बोट वळवताना नेहमीपेक्षा ती थोडी जास्तच कलली. नेमकी त्याच वेळेस स्टारबोर्डच्या दिशेने, म्हणजे उजव्या दिशेने एक मोठी लाट जहाजावर आदळली आणि बोट तिरकी होत गेली. या लाटेच्या तडाख्यामुळे प्रवासी चांगलेच घाबरले. त्यामुळे ते दुसऱ्या बाजूला धावले. या गडबडीत बोटीचा तोल सावरण्याच्या आतच दुसरी मोठी लाट बोटीवर आदळली आणि एक-दोन मिनिटांच्या आत पाणी घुसून बोट बुडाली. 
इंडियन को-आॅपरेटिव्ह स्टीम नेव्हिगेशन कंपनीने ही बोट १९३६ साली बांधली होती. सुरुवातीच्या काळात युद्धासाठी वापरल्यानंतर प्रवासी वाहतुकीसाठी असणाऱ्या या बोटीवर दुर्दैवाने संपर्काची कोणतीच साधने नव्हती. त्यामुळे दोन्ही किनाऱ्यांवर अपघाताची काहीच कल्पना नव्हती. प्रवाशांमध्ये काही चांगले पोहणारे लोक होते, त्यांनी पोहत दुपारपर्यंत ससून डॉक गाठला आणि या भीषण अपघाताची बातमी मुंबईला दिली. तोपर्यंत इकडे उत्तरेस उरण आणि दक्षिणेस रेवस परिसरामध्ये मृतदेह मोठ्या संख्येने वाहून जाऊ लागले. त्याच दिवशी रेवसचे कोळी समुद्राची वादळाची स्थिती पाहून समुद्रात गेले नव्हते. पाणी थोडे शांत झाल्यावर त्यांनी समुद्रात बोटी घातल्या. 
... पण अचानक इतके मृतदेह वाहून येऊ लागल्यावर, काहीतरी अघटित घडल्याची कल्पना कोळ्यांना आली. मागचा-पुढचा विचार न करता, त्या कोळ्यांनी काश्याच्या खडकाच्या दिशेने बोटी हाकारल्या. तिथले भीषण दृश्य पाहून त्यांना परिस्थितीचा अंदाज आला. अजूनही पाण्यावर तरंगणाऱ्या काही लोकांना पाहून कोळ्यांनी आपल्या बोटींमधली दोन हजार रुपयांची मासळी सरळ फेकून दिली आणि लोकांना वाचवायला सुरुवात केली. साधारण ७५ लोकांना वाचवण्यात त्यांना यश आले. या अपघातातून एकूण २३२ प्रवासी जिवंत किनाऱ्याला लागले. (ही आकडेवारी अनेक ठिकाणी वेगवेगळी आहे.)
काश्याच्या खडकाला उजव्या हाताला टाकून आमची बोट पुढे रेवसला थांबली. रेवसजवळ पाच किलोमीटर अंतरावर रामदास बोटीतून वाचलेल्या लोकांना राहण्यासाठी जागा देण्यात आली होती. एके काळी केवळ मॅन्ग्रोव्हचे गचपण असलेल्या या जागेवर वसलेले बोडणी गाव आता मोठे झाले आहे. 
बोडणीमध्ये कोणी रामदास बोटीबाबत बोलणारे सापडते का पाहू, म्हणून बोडणीला गेलो. गावातल्याच एका कोळी कुटुंबाच्या ओटीवर जाऊन त्यांच्याशी बोलू लागलो. आमच्या समोरच घरातल्या बायका कोळंबी निवडत बसलेल्या, तर पुरुषांच्या हरतऱ्हेच्या गप्पा सुरू होत्या. तरुण पोरांनी आपली मान टॅब आणि फोनमध्ये व्हॉट्सअ‍ॅपमध्ये खुपसलेली होती. 
- रामदासचे नाव काढल्यावर सगळेच चमकले आणि जे-जे माहिती होते ते सांगू लागले : आमचे आजी-आजोबा आम्हाला त्या दिवसाची आठवण सांगायचे. आम्ही इथे सगळे कोळी लोकच आहोत. पूर्वी उन्हाळ्यात इथे झापे बांधायचो आणि त्यातच राहायचो. मग पावसाळा आला की, झोपड्यांचे सामान खांद्यावर टाकायचे आणि रेवसला राहायला जायचे, अशी पद्धत होती. आता इथे पक्की वस्ती झाली आहे. आमच्या लोकांनी प्रवाशांना वाचवल्याबद्दल आम्हाला सरकारने जंब्या (पेले) बक्षीस म्हणून दिले होते...
आमचे बोलणे सुरू असताना, त्यांचा तरुण मुलगा अचानक मोठ्याने म्हणाला, ‘हो हे माहित्येय मला. व्हॉट्सअ‍ॅपवर आलेलं, म्हावरं टाकून कोळ्यांनी लोकांना वाचलेलं.’ 
मी म्हटलं, ‘हो, बरोबर.’ त्यांच्या सगळ्यांच्या बोलण्यातून लोकांच्या मनात आजही रामदासचा विषय जिवंत असल्याचे दिसत होते. कोळी लोकांनी या घटनेवर भरपूर गाणी रचली आहेत. 
...‘रामदास निंगाली रेवस बंदरावर’, ‘रेवसला चालली रामदास बोट’, ‘ऐका हो तुम्ही चित्त देऊनी-बोटीची कथा हो रामदास बोटीची’, ‘जुलय महिन्याच्या सतरा तारखेला-रामदास निंगाली परवासाला’ अशी अनेक गाणी नेटवरही सापडतात. 
पूर्वीच्या काळी महत्त्वाच्या तारखा माळ्यावर किंवा आढ्यावर खडूने लिहायची पद्धत होती. जसे की, १५-८-१९४७ स्वातंत्र्य दिन. त्याचप्रमाणे, गांधीजींची हत्या झालेला दिवस, घरातील बाळाचा जन्म, म्हैस घेतल्याची तारीख आढ्यावर लिहून ठेवली जायची. कुलाबा जिल्ह्यातील लोकांनी रामदास अपघाताची तारीखही यामध्ये समाविष्ट केली होती. 
या अपघातामधून वाचलेले कोणी जिवंत सापडणे अशक्य होतेच, पण बारकूशेठ (विश्वनाथ) मुकादम अलिबागला राहत असल्याचे कळले. मग अलिबागला जाऊन त्यांना भेटता येते का, हे पाहू असे म्हणून कोळी मंडळींचा निरोप घेतला. 
अलिबागजवळ असल्यामुळे बोडणीमध्ये बाकी अनेक गोष्टी पोहोचलेल्या दिसल्या. काही घरांमध्ये छतापर्यंत फरशी लावलेली होती. एका दारूच्या दुकानात दारूची खोक्यांमागून खोकी उतरवणे चालले होते. चहा-भजीची लहान-लहान हॉटेल आणि कोल्ड्रिंकची दुकाने भरपूर होती. पण गावात कोकम किंवा लिंबू सरबत कोणत्याच दुकानात मिळाले नाही, याचे थोडे आश्चर्य वाटले. 
अपघातानंतर दहा वर्षांनी रामदास बोटीचे अवशेष मुंबईत बलार्ड पिअरच्या किनाऱ्याला लागले होते. हे अवशेष नंतर बुचर आयलंडजवळ टाकण्यात आले. ओहोटीच्या वेळेस कधी-कधी हे अवशेष अजूनही दिसतात, असे अमोल सरतांडेल सांगत होते....रेवसहून परतून इतके दिवस झाले, तरी ते विसरलो नाही.
 
बोडणीचे कोळी. यांच्याच आज्या-पणज्यांनी जीव धोक्यात घालून रामदासच्या काही प्रवाशांना वाचवले होते. ते आजही अभिमानाने सांगतात, ‘इंग्रज सरकारने आम्हाला बक्षीस म्हणून जंब्या दिला होता.’
सत्तरीतला ‘दर्यावर्दी’
‘दर्यावर्दी’ या जिवाजी शंकर तांडेल यांच्या मासिकामध्ये ७० वर्षांपूर्वी आॅगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यामध्ये रामदासवर लेखमाला प्रसिद्ध झाली होती. उरणच्या कोळ्यांनी ९ आॅगस्ट रोजी बोटीचे अवशेष शोधण्यासाठी बोटी पाण्यात घातल्या आणि पाच धाडसी कोळ्यांनी तेलाच्या तवंगावरून आणि मृतदेहांच्या कुबट वासावरून बोटीचे वरचे अवशेष शोधून काढले. या कामगिरीसाठी सरकारने त्यांना खर्चापोटी दोन हजार आणि बक्षिसापोटी एक हजार रुपये दिल्याचेही ‘दर्यावर्दी’ ने लिहिले आहे. प्रवाशांना वाचवणारे रेवस-उरणचे कोळी, बोट शोधणारे कोळी, तसेच बारकूशेठ यांचे इंग्रज अधिकारी कौतुक करत असल्याची छायाचित्रेही त्यांनी प्रसिद्ध केली आहेत. 
- गेली सात दशके चालवले जाणारे, केवळ समुद्री जीवनाशी संबंधित असलेले हे मासिक आजही जिवाजी सरतांडेल यांचे पुतणे अमोल यांनी चालू ठेवले आहे. त्यांच्याकडे असणारा हा ठेवा खरेच जपला गेला पाहिजे.
 
अशी होती रामदास...
किनाऱ्यालगत फिरताना ‘रामदास’ बोटीवर १०५० उतारू आणि ४२ खलाशांना नेण्यास परवानगी होती. गोवा वगैरे भागात ही बोट जाई, तेव्हा ६९५ उतारू आणि १० हॉटेलनोकर व ४२ खलाशांना परवानगी असे. पण रामदास बुडाली, त्या दिवशी गटारी अमावास्येमुळे जास्त प्रवासी बोटीवर चढले असावेत. त्या वेळेस माझगाव वगैरे भागात राहणाऱ्या कोकणी कामगारांना बोटीचा पर्याय सर्वात जवळचा व स्वस्त होता. स्कॉटलंड यार्डच्या प्रसिद्ध स्वान अँड हंटर या जहाजबांधणी कारखान्यात ही बोट बांधली गेली. मुंबई-गोवा असा तिचा नेहमी प्रवास असे आणि मुंबई-रेवस अशी आठवड्यातून एकदा तिची फेरी व्हायची. १७९ फूट लांब आणि २९ फूट रुंद असणारी रामदास वाफेच्या ‘ट्विन स्क्रू आॅफ ट्रिपल एक्सपान्शन’ या इंजिनमुळे ताशी १४.५ नॉटिकल वेगाने पुढे जाई.
 
 

रामदास, टायटॅनिक आणि बारकूशेठ! रामदासच्या अपघातात वाचलेले आणि सध्या हयात असलेले एकमेव प्रवासी म्हणजे विश्वनाथ ऊर्फ बारकूशेठ मुकादम. ७० वर्षांपूर्वी बोट बुडाल्यानंतर ‘दर्यावर्दी’ या मासिकात ‘मी कसा वाचलो?’ अशा शीर्षकाखाली त्यांची मुलाखत प्रसिद्ध झाली होती. १२ वर्षांचा मुलगा रामदास फुटल्यावर पोहत कसा किनाऱ्याला लागला हे वाचताना अंगावर शहारे येतात. - आता इतक्या वर्षांनी बारकूशेठ यांना कसे शोधावे, हा प्रश्न होताच. बोडणी गावात लोक म्हणाले, सरळ अलिबागला जावा आणि कोणालाही विचारा, बारकूशेठचं घर सगळ्यांना माहिती आहे. तसंच झालं. अलिबागच्या स्टँडवर उतरल्यावर बारकूशेठ मुकादम यांचा पत्ता लगेच सगळ्या खाणा-खुणांसकट लोकांनी सांगितला. इस्रायल आळी, घट्टे बाग, कोळीवाडा असे शोधत अखेर त्यांच्या घरासमोर जाऊन उभा राहिलो. ७० वर्षांपूर्वीच्या त्या मुलाखतीत बारकूशेठनी सांगितलेला तपशील वाचला होता. अलिबागला वडिलांच्या भाजीच्या दुकानासाठी मुंबईहून भाजीपाला आणि लिंबं खरेदी करून ते निघाले होते. कडोसरीला (तेव्हाचे) २० रुपये होते. बोट फुटल्यावर सुदैवाने त्यांच्या हाताला रबरी पिशवी लागली होती. तिच्याच आधाराने ते बारा तास पाण्यात पोहत तरंगत राहिले. लोकांच्या किंकाळ्या, बायका-मुलांचा आक्रोश, डोळ्यांसमोर मरणारे लोक असे ते भीषण दृश्य होते. ‘त्यावेळी तुझ्या मनात कोणता विचार आला?’ - असा प्रश्न दर्यावर्दीच्या 'खास प्रतिनिधी'ने बारकू या पोरगेल्या मुलाला त्यावेळेस विचारला होता. उत्तर होते- ‘मी मरेन असं काही मला वाटलं नाही. पण माझ्या आतेभावाने नुकत्याच सर्व्हिससाठी चार नव्या मोटारी घेतल्या आहेत, मी मेलो तर त्या मला आता पाहायला मिळणार नाहीत याचंच वाईट वाटत होतं!’ यावर दर्यावर्दीच्या खास प्रतिनिधीने तेव्हाच्या शैलीत केलेली टिप्पणी आज वाचायला तितकीच मजेशीर वाटते. हा प्रतिनिधी लिहितो.. किती निर्मल मन हे! विश्वनाथ अजून बालक आहे, त्याची छाती निधड्या पुरुषाची असली तरी अजून त्याने बालवृत्तीचा त्याग केलेला नाही हे दिसून येत नाही काय? - संध्याकाळी सहा-साडेसहाच्या आसपास हा विश्वनाथ मुंबईच्या किनाऱ्याला लागला, तेव्हा दोरीच्या साहाय्याने त्याला एका बोटीवर चढवण्यात आले. भाकरी आणि बिस्किटे खायला मिळाली. हा विश्वनाथ शाळेत जात नाही, पाटी-दप्तर भाताच्या गवतात लपवून खेळायला जातो, असंही दर्यावर्दीच्या मुलाखतीत लिहिलं आहे. हा मुलगा भावी आयुष्यात एखाद्या बोटीचा कॅप्टन होणार की अलिबागच्या दुकानात भाजी विकत बसणार हा प्रश्न माझ्या मनात घर करून राहिला आहे, अशा वाक्याने ही मुलाखत त्या प्रतिनिधीने संपवली आहे. दर्यावर्दीमध्ये वाचलेले हे सगळे डोक्यात चालू असतानाच त्यांच्या घरात गेलो. बारकूशेठची मुलगी होती घरात, बाजूला एका खाटेवर बारकूशेठ झोपलेले. चार महिन्यांपूर्वी पाय मोडल्याचे निमित्त झाले. आता झोपूनच असतात. बारकूशेठ यांच्या जवळ जाऊन बसल्यावर त्यांनी खणखणीत आवाजात विचारले, ‘काय भेट काढला आज?’ ‘म्हटलं तुम्हालाच भेटायला आलो. रामदासबद्दल भरपूर वाचलंय पण तुम्हाला भेटायचं होतं.’ - ते हसले. म्हणाले, ‘देवाची कृपा होती म्हणून मी वाचलो. सतत बारा तास पाण्यात राहिल्यामुळे अंग थंडगार पडलं होतं. पण आयुष्याची दोरी बळकट होती.’ मग त्यांनी पुढली गोष्ट सांगितली. म्हणाले, ‘मी सुखरूप असल्याची तार तीन दिवसांनी अलिबागला आली. पण बाबा आणि आत्या मला बलार्ड पिअरच्या गोदीत शोधायला आले होते. त्यांना वाटले मी मेलोच असणार म्हणून ते मृतदेह शोधायला लागले होते. पण तेवढ्यात माझ्या बाबांना बघून एक बाई म्हणाली, या माणसासारखा दिसणारा एक मुलगा जिवंत आहे. तोपर्यंत मीच सगळ्या लोकांना बाजूला करत पुढे गेलो. आत्याला मिठी मारली आणि रडायला लागलो. काही दिवस आत्याकडे माझगावला राहिल्यावर नंतर मी अलिबागला आलो.’ अपघातातून वाचल्याबद्दल इंग्रज अधिकारी त्यांचे अभिनंदन करत असल्याचा एक फोटो दुसऱ्या दिवशी पेपरमध्ये छापला होता. बारकूशेठनी आजही तो फे्रम करून जपलाय. पुढच्या काळात बारकूशेठ मासेविक्रीचा व्यवसाय करू लागले. अलिबागला मासे घ्यायचे आणि मुंबईच्या व्यापाऱ्यांना विकायचे. त्याबद्दल बोलत असताना त्यांची मुलगी मध्येच म्हणाली, अहो मागच्या वर्षापर्यंत ते हा व्यवसाय करायचे. शेवटी आम्हीच त्यांना थांबायला सांगितलं. इतकंच नाही तर मागच्या वर्षीपर्यंत अ‍ॅक्टिव्हा चालवायचे तेही आम्ही बंद केलं. तिच्या या बोलण्यावर बारकूशेठ हळूच हसत होते. - रामदासची घटना घडल्यावर भरपूर लोक त्यांना भेटायला येत होते. पण नंतर मधल्या काळात सगळेच हे विसरून गेले. नंतर अचानक टायटॅनिक पिक्चर आल्यावर लोक भेटायला येऊ लागले. सगळ्या वर्तमानपत्रांमध्ये मुलाखती येऊ लागल्या. ‘भारताची टायटॅनिक रामदास बोट’ अशा चर्चाही तेव्हा झाल्या होत्या... आयुष्यभर सतत कामाची सवय असणाऱ्या बारकूशेठना आता सारखं झोपून राहायचा कंटाळा येतो पण पर्याय नाही म्हणतात.. आणि हसतात! बारकूशेठ यांच्या बोलण्यात आयुष्याबद्दल आणि देवाबद्दल कृतज्ञता येत होती. मुले-मुली, नातवंडे आणि व्यवसायात आनंदी असल्याचे त्यांच्या बोलण्यात जाणवले. गप्पा केल्या आणि बारकूशेठना नमस्कार करून बाहेर पडलो. ...रामदासचा अपघात त्यांच्या डोळ्यांसमोर सत्तर वर्षांनंतरही तसाच आहे.

 
(लेखासाठी सहकार्य : अमोल सरतांडेल (मुलुंड), 
वासंती मुकादम (अलिबाग), सॅम्युएल कुरुलकर, निस्सिम मोझेस, एलियाझ दांडेकर (सर्व तेल अविव),आणि बोडणीचे ग्रामस्थ.
(छायाचित्रे : दत्ता खेडेकर)
(लेखक लोकमतच्या मुंबई आवृत्तीत उपसंपादक आहेत.onkark2@gmail.com)
प्रपोजल शोधत आहात? मराठी मॅट्रीमोनीमध्ये रजीस्ट्रेशन मोफत आहे!



महत्वाच्या आणि मनोरंजन विश्वातल्या घडामोडी जाणून घेण्यासाठी डाऊनलोड करा लोकमत अॅप: Android | IOS


 
वर
Copyright © 2013-2019 Lokmat Media Pvt Ltd
For advertising with us e-mail to onlineads@lokmat.com